Gotówka w cenie spółki. Dlaczego sprzedający, który walczy o minimum operacyjne, traci na nadwyżce

Na trzy tygodnie przed podpisaniem umowy sprzedaży właściciel wciąż spierał się z kupującym o kilkaset tysięcy złotych gotówki. Chodziło o minimum, które musi zostać w spółce po transakcji. W tym samym czasie w jej bilansie leżał składnik majątku niezwiązany z działalnością, wart wielokrotnie więcej. Nie wymieniał go żaden dokument transakcyjny. Bez osobnego wyłączenia w umowie taki majątek przechodzi na kupującego razem ze spółką, bez dopłaty do ceny, którą strony już uzgodniły.
Szczegóły zmieniłem tak, żeby nie dało się rozpoznać spółki ani stron.
Spór o te kilkaset tysięcy złotych bierze się z prostego obrazu. W piątek kupujący odbiera klucze. W poniedziałek firma musi kupić surowiec i zapłacić dostawcom, zanim spłyną należności. Jeżeli gotówka wyszła w piątek razem ze sprzedającym, konto spółki jest prawie puste. Żeby firma w ogóle ruszyła, kupujący musi włożyć w nią z powrotem tyle, ile przed chwilą z niej wyjęto. Ta sama kwota zostaje wtedy policzona dwa razy: raz wypłacona sprzedającemu, raz odtworzona przez kupującego. Zwykle gotówka zostaje na koncie spółki, a sprzedający chce, żeby kupujący doliczył ją do ceny udziałów. Dla kupującego wynik jest ten sam, bo za te same pieniądze zapłaciłby dwa razy.
Większość sprzedających traktuje minimum gotówki jak próbę obniżenia ceny. Tymczasem to arytmetyka, którą strony na początku rozumieją inaczej. Sprzedający traci pieniądze gdzie indziej: na nadwyżce, której nie policzył, i na majątku, którego nie wyłączył z transakcji. W spółce sezonowej sam wybór miesiąca, według którego liczy się potrzeby firmy, zmienia ten rachunek o miliony. Przy saldzie 8 mln zł po sezonie nadwyżka sprzedającego może wynieść 6 mln zł albo 1 mln zł.
Zasada i jeden wyjątek
W transakcji „bez gotówki i bez długu” kupujący płaci za samo przedsiębiorstwo. Cena za udziały to wartość przedsiębiorstwa powiększona o gotówkę i pomniejszona o dług. Warunkiem jest normalny kapitał obrotowy w dniu transakcji, czyli zapasy i należności pomniejszone o zobowiązania wobec dostawców. Sprzedający rozumie zwykle tę zasadę prościej: cena to wartość firmy, a cała gotówka z konta dochodzi do niej osobno.
W praktyce transakcyjnej od tej zasady jest jeden wyjątek, który dotyczy samej gotówki. Minimum gotówki, bez którego firma nie utrzyma płynności, zostaje w spółce i jest już w cenie, tak samo jak normalny kapitał obrotowy. Kupujący nie zapłaci za nie drugi raz, bo uwzględnił je już w mnożniku. Sprzedającemu należy się natomiast cała nadwyżka ponad ten poziom. Nadwyżka bywa znacznie większa niż minimum.
Wartość przedsiębiorstwa liczy się zwykle jako wielokrotność EBITDA, czyli zysku operacyjnego powiększonego o amortyzację. Taka wycena zakłada firmę gotową do działania od pierwszego dnia po transakcji. Żeby wypracować ten wynik, spółka przez cały rok utrzymywała kapitał obrotowy i trzymała na koncie gotówkę na bieżące wydatki. Mnożnik obejmuje więc firmę razem z tą gotówką. W żargonie anglosaskich doradców mówi się o paliwie, które musi zostać w baku, żeby kupiony samochód dojechał z salonu do domu.
Gdyby to samo minimum najpierw trafiło do sprzedającego, a potem musiało zostać odtworzone przez kupującego, ta sama wartość weszłaby do rozliczenia dwa razy. Dlatego cenę powiększa tylko gotówka ponad poziom potrzebny do bieżącej działalności.
Test poniedziałku
W Capital One Advisers na początku transakcji zadajemy przy każdym składniku bilansu jedno pytanie. Czy bez tego firma będzie normalnie działać w poniedziałek po zamknięciu transakcji?
Jeżeli odpowiedź brzmi „nie”, składnik zostaje w cenie. Tak jest z minimum gotówki i z normalnym kapitałem obrotowym.
Jeżeli odpowiedź brzmi „tak”, składnik tworzy nadwyżkę należną sprzedającemu. Wchodzi do niej gotówka ponad minimum i kapitał obrotowy ponad uzgodniony poziom. Osobną kategorią, o której właściciele najczęściej zapominają, są aktywa nieoperacyjne. Mogą to być pieniądze ze sprzedaży zbędnej nieruchomości albo każdy inny składnik majątku, który nie służy bieżącej działalności. Leżą poza wartością przedsiębiorstwa i w całości przypadają sprzedającemu. Wyprowadzenie ich ze spółki wymaga czasu i rodzi skutki podatkowe. Trzeba je zaplanować wiele miesięcy przed rozpoczęciem procesu. Na kilka tygodni przed podpisaniem umowy trudno już wydzielić majątek bez kosztu podatkowego i bez opóźnienia transakcji.
Część gotówki tylko wygląda na wolną. Kupujący zażąda wyłączenia z nadwyżki środków zablokowanych pod gwarancje bankowe i kaucje. Podobny spór dotyczy środków na rachunku VAT. Spółka może je wydać tylko na cele wskazane w przepisach, a na inne potrzebuje zgody naczelnika urzędu skarbowego. Zaliczki od klientów na zamówienia, których firma jeszcze nie wykonała, kupujący traktuje zwykle jak dług albo ujmuje w kapitale obrotowym. Koszt wykonania tych zamówień poniesie spółka już po transakcji, a pieniądze z zaliczek, policzone jako wolna gotówka, trafiłyby do sprzedającego.
Ile gotówki operacyjnej jest w cenie
Minimum operacyjne to kwota, która pozwala firmie płacić rachunki także wtedy, gdy stan konta spada do najniższego poziomu w miesiącu. Ten moment przypada zwykle zaraz po przelewach na wynagrodzenia i podatki, a przed spływem pieniędzy z faktur wystawionych klientom. Średni stan konta go nie pokazuje. Kupujący proponują tu często równowartość kosztów operacyjnych z kilku tygodni, czasem z całego miesiąca. Kwota powinna jednak wynikać z danych: ile gotówki firma zużywa między dniem największych wypłat a wpływem od odbiorców. Im dłużej firma czeka na ten wpływ, tym wyższe minimum.
Sezonowość, czyli który miesiąc jest miarą
W firmie z sezonową sprzedażą rachunek komplikuje kalendarz. Gotówka i zapasy zmieniają się w przeciwnych fazach. Przed sezonem gotówka zamienia się w zapasy, bo firma kupuje surowiec i produkuje na zapas kilka miesięcy przed pierwszą sprzedażą. Stan konta spada wtedy do najniższego poziomu, a magazyn jest pełny. Po szczycie sezonu sytuacja się odwraca: towar został sprzedany, a na koncie leży gotówka. To samo konto wygląda więc na pełne nadwyżki tuż po sezonie i na puste w środku przedsezonowej produkcji.
Najczęstszy błąd właściciela sezonowej firmy bierze się właśnie z kalendarza. Przykład na okrągłych liczbach: po sezonie na koncie jest 8 mln zł. Właściciel zakłada, że minimum to najwyżej 2 mln zł, czyli koszt spokojnego miesiąca, i 6 mln zł uznaje za swoją nadwyżkę. Przedsezonowa produkcja opróżnia jednak konto prawie do zera, bo surowiec i produkcja na zapas pochłaniają w szczycie 7 mln zł. Liczona według tego szczytu nadwyżka wynosi 1 mln zł. To samo saldo 8 mln zł, zestawione ze spokojnym miesiącem albo ze szczytem produkcji, daje 5 mln zł różnicy w tym, czego właściciel może się domagać.
Te 7 mln zł to pieniądze, które za kilka tygodni zamienią się w surowiec i gotowy towar. Ekonomicznie są kapitałem obrotowym, który w dniu zamknięcia akurat leży na koncie. Jeżeli właściciel wyjmie je przed transakcją, kupujący będzie musiał je dołożyć, żeby ruszyć z produkcją. Odzyska je wtedy w rozliczeniu, a sposób zależy od umowy. Jeżeli strony umawiają się na stałą cenę liczoną z bilansu sporządzonego po sezonie, kupujący zażąda zostawienia tych pieniędzy na koncie albo obniży ofertę. Jeżeli natomiast cenę koryguje się według bilansu na dzień zamknięcia transakcji, kupujący potrąci tę kwotę jako niedobór kapitału obrotowego, bo magazyn po sezonie jest prawie pusty.
Przeciwny błąd zdarza się kupującemu. Jeżeli wyliczy minimum gotówki według szczytu wydatków na produkcję, a jednocześnie potrąci niedobór kapitału obrotowego względem średniej z roku, policzy tę samą potrzebę dwukrotnie. W spółce zostanie wtedy gotówka, która należała się sprzedającemu. Dlatego minimum gotówki i normalny kapitał obrotowy ustala się razem, na tych samych danych miesięcznych z pełnego roku.
Gdzie sprzedający naprawdę traci
Właściciele tracą na gotówce w innym miejscu, niż się spodziewają. Minimum i tak jest w cenie. Pieniądze uciekają w dwóch innych sprawach.
Pierwsza to spór o niewłaściwą rzecz. Sprzedający, który dowiaduje się o minimum operacyjnym dopiero w negocjacjach, bierze je zwykle za próbę zaniżenia ceny i podważa samą zasadę. Traci na tym tygodnie, a do rozmowy o kwocie i tak musi wrócić. Traci też wiarygodność u kupującego, który widzi, że druga strona nie zna standardu obowiązującego w jej własnej transakcji.
Druga sprawa kosztuje więcej, choć jest mniej widoczna. Sprzedający skupiony na minimum nie pilnuje tego, co rzeczywiście należy do niego. Może przeoczyć całą nadwyżkę: gotówkę ponad minimum i aktywa nieoperacyjne, których nie wyłączył z mechanizmu ceny ani nie wyprowadził ze spółki przed zamknięciem. Właściciel z początku tego tekstu spierał się o kilkaset tysięcy złotych, a majątek wart wielokrotnie więcej nie figurował w żadnym dokumencie transakcyjnym.
Ten rachunek powstaje przed pierwszą umową o poufności
Minimum gotówki i normalny kapitał obrotowy ustala się na etapie przygotowania. W tym samym czasie powstaje mostek EBITDA, o którym pisałem w maju, i wtedy też rozstrzyga się, ile z wyceny przetrwa badanie spółki przez kupującego. Sprzedający, który policzy obie wielkości przed otwarciem procesu i wcześniej wydzieli majątek nieoperacyjny, przychodzi do negocjacji z gotowymi danymi. Rozmowa dotyczy wtedy ceny.
W Capital One Advisers ten rachunek przygotowujemy, zanim pierwszy inwestor podpisze umowę o poufności. Właściciel, który myśli o sprzedaży w ciągu kilkunastu miesięcy, powinien mieć go gotowy wcześniej niż pierwszy opis spółki dla kupujących.
Gdzie kończy się arytmetyka
Arytmetyka nie rozstrzyga wszystkiego. Wysokość minimum jest kwestią oceny, a każda strona ma tu swój interes. Salda na koniec miesiąca nie pokazują najniższego stanu konta w jego trakcie, a ostatni rok bywa nietypowy. Kupujący, który planuje szybki wzrost, będzie chciał w spółce więcej gotówki, niż potrzebowała dotąd. To już jest sprawa ceny.
Najtrudniej jest w spółce o silnej sezonowości, w której trzeba wybrać miarę łącznych potrzeb kapitału obrotowego i gotówki. Szczyt cyklu chroni kupującego przed dokładaniem pieniędzy w pierwszym sezonie po transakcji. Średnia roczna chroni sprzedającego przed zostawieniem w spółce gotówki, której firma potrzebuje tylko przez kilka tygodni. Dobre procesy różnią się w tym miejscu, a przewagę ma zwykle strona, która pierwsza pokaże spójne wyliczenie z pełnych dwunastu miesięcy.
Polecane artykuły:
-
• 57 mln zł przychodu w planie, 8,5 mln zł w zasięgu zespołu. Co zawiodło w młodej firmie
-
• Przebili drugą ofertę o 21,4 mln zł. Trzy lata później odpisali 38,7 mln zł
-
• Założyciel z 70% udziałów miał dostać 51% ceny. O różnicy 8,8 mln zł przesądził jeden akapit umowy inwestycyjnej
-
• Pitch deck to piąta karta. Kiedy inwestor powie „sprawdzam”, trzeba pokazać cztery pozostałe
-
• Prezes przygotowywał sprzedaż firmy konkurentowi. W końcu kupił ją razem z zespołem za 61,1 mln zł
CAPITAL ONE ADVISERS W LICZBACH
SFINALIZOWANE
TRANSAKCJE
82
ŁĄCZNA WARTOŚĆ
TRANSAKCJI
2,65
MLD PLN
SPÓŁKI WPROWADZONE
NA RYNEK PUBLICZNY
34
NASZE
DOŚWIADCZENIE
24
LATA
UPRAWNIENIA I PARTNERSTWA
Pandea Global M&A
Firma Partnerska GPW
dla MSP
Autoryzowany Doradca
NewConnect 2007–2026
Autoryzowany Doradca
Catalyst 2009–2026
Polskie Stowarzyszenie
Inwestorów Kapitałowych